Od marca 2026 r. zmieniają się zasady dostępu obywateli Ukrainy do świadczeń zdrowotnych

Ustawa z 23 stycznia 2026 r. o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy, która weszła w życie 5 marca 2026 r., uchyliła dotychczasowe uprawnienia zdrowotne wynikające ze specustawy. W ich miejsce wprowadzono węższy katalog uprawnień, osadzony w przepisach ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

Z perspektywy podmiotu leczniczego nie mamy do czynienia z prostym powrotem do stanu sprzed 24 lutego 2022 r. Zmiana polega na zastąpieniu mechanizmu powszechnego – obejmującego wszystkich beneficjentów ochrony czasowej z numerem PESEL ze statusem UKR – mechanizmem selektywnym, w którym rozszerzone uprawnienia przysługują wyłącznie ściśle określonym kategoriom osób.

Po 5 marca 2026 r. prawo do świadczeń opieki zdrowotnej na zasadach zbliżonych do osób ubezpieczonych przysługuje beneficjentom ochrony czasowej legitymującym się numerem PESEL ze statusem UKR wyłącznie w przypadku, gdy należą do jednej z czterech kategorii:

• ofiary tortur lub gwałtu,
• osoby, które nie ukończyły 18. roku życia,
• kobiety w okresie ciąży, porodu lub połogu,
• osoby zamieszkujące w ośrodku zbiorowego zakwaterowania — potwierdzone stosownym zaświadczeniem.

Zakres świadczeń przysługujących tym osobom jest szeroki, ale — co istotne praktycznie — nie obejmuje wszystkich rodzajów leczenia.

Osobna podstawa uprawnienia obejmuje cudzoziemców, w tym obywateli Ukrainy, którzy doznali obrażeń wskutek działań wojennych i zostali przetransportowani do Polski w celu udzielenia pomocy medycznej. Tym osobom przysługuje taki sam zakres świadczeń jak czterem grupom wymienionym wyżej, a ponadto — o ile nie posiadają innego tytułu do świadczeń i nie ma zastosowania umowa międzynarodowa — możliwe jest udzielenie świadczeń z zakresu endoprotezoplastyki.

Niezależnie od przynależności do powyższych grup, wszyscy beneficjenci ochrony czasowej z numerem PESEL UKR zachowują prawo do świadczeń udzielanych niezwłocznie w niezbędnym zakresie w każdym przypadku nagłego zagrożenia zdrowia lub życia.

Osoby objęte hospitalizacją przed 5 marca 2026 r. mogą kontynuować leczenie szpitalne na dotychczasowych zasadach do jego zakończenia, nie dłużej jednak niż do 4 marca 2027 r. — pod warunkiem że nie dysponują innym tytułem do świadczeń.

Uprawnienia przysługujące czterem ww. grupom oraz osobom poszkodowanym w działaniach wojennych nie mają charakteru pełnego. Wyłączone spod ich zakresu są w szczególności:

• leczenie uzdrowiskowe i rehabilitacja uzdrowiskowa,
• leczenie niepłodności,
• zabiegi endoprotezoplastyki (z wyjątkiem grupy z pkt 2.2),
• zabiegi usunięcia zaćmy,
• produkty lecznicze wydawane w ramach programów polityki zdrowotnej ministra zdrowia.

NFZ doprecyzował ponadto, że osoby z tych grup nie stanowią populacji uprawnionej do profilaktycznych programów zdrowotnych kierowanych do osób zdrowych lub bezobjawowych – takich jak programy przesiewowe raka piersi, raka szyjki macicy czy raka jelita grubego. Co ważne, Fundusz wskazał jednocześnie, że jeżeli istnieją wskazania kliniczne, odpowiadające badania diagnostyczne mogą być wykonane poza programami przesiewowymi – w ramach świadczeń ambulatoryjnej opieki specjalistycznej (AOS). To istotne rozróżnienie z punktu widzenia kwalifikacji i rejestracji pacjenta.

Pełny dostęp do wszystkich świadczeń finansowanych ze środków publicznych jest nadal możliwy – wymaga jednak posiadania tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego. NFZ wskazuje, że beneficjent ochrony czasowej z numerem PESEL UKR może uzyskać taki tytuł w szczególności poprzez:

• zawarcie umowy o pracę lub umowy zlecenia,
• uzyskanie statusu osoby bezrobotnej zarejestrowanej w urzędzie pracy,
• podjęcie legalnej działalności gospodarczej,
• przystąpienie do dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego — przy spełnieniu ustawowych warunków, w tym zamieszkiwania na terytorium Polski.

Od 5 marca 2026 r. nie jest dopuszczalne opieranie przyjęcia ani rozliczenia świadczenia na ogólnym założeniu, że każdy pacjent posługujący się numerem PESEL ze statusem UKR korzysta z takich samych uprawnień jak przed tą datą. Przy każdym przyjęciu należy ustalić, do której z poniższych kategorii należy pacjent:

• pacjent posiada tytuł do obowiązkowego lub dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego — pełny dostęp do świadczeń,
• pacjent mieści się w jednej z ustawowych grup uprzywilejowanych (pkt 2.1–2.2) — dostęp w zakresie określonym ustawą, z wyłączeniami wskazanymi w pkt 3,
• brak któregokolwiek z powyższych tytułów — możliwe wyłącznie świadczenie w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego.

Jeżeli pacjent powołuje się na szczególne uprawnienie z jednej z czterech grup, konieczne jest uzyskanie i zachowanie dokumentu potwierdzającego tę podstawę:

• ofiary tortur lub gwałtu — zaświadczenie wydane przez Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców,
• mieszkańcy ośrodków zbiorowego zakwaterowania — zaświadczenie o zamieszkiwaniu w takim ośrodku,
• kobiety w ciąży, podczas porodu lub w połogu — dokumentacja medyczna lub inne zaświadczenie potwierdzające ten stan,
• małoletni — dokument tożsamości lub inny dokument potwierdzający wiek.

Podmiot leczniczy powinien sporządzić kopię lub odpis dokumentu potwierdzającego prawo do świadczeń i włączyć go do dokumentacji.

W systemie eZWM uprawnień omawianych grup nie można potwierdzać oświadczeniem o prawie do świadczeń — weryfikacja powinna następować w systemie eWUŚ albo na podstawie dokumentów przedstawionych przez pacjenta. Weryfikacja powinna następować za pośrednictwem systemu eWUŚ albo na podstawie dokumentów przedstawionych przez pacjenta. Szczegółowe zasady sprawozdawczo-rozliczeniowe zostały uregulowane w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z 2 marca 2026 r. zmieniającym ogólne warunki umów (Dz.U. 2026 poz. 257) oraz w rozporządzeniu z 3 marca 2026 r. dotyczącym zakresu informacji i sprawozdawczości (Dz.U. 2026 poz. 270).

Opisana zmiana nie jest wyłącznie kwestią dostępu pacjentów z Ukrainy do ochrony zdrowia. Dla podmiotu leczniczego oznacza ona realne ryzyko błędnej kwalifikacji pacjenta, nieprawidłowego sprawozdania świadczenia i problemów rozliczeniowych z NFZ — jeżeli procedury przyjęć nadal funkcjonują na zasadach obowiązujących przed 5 marca 2026 r.

Rekomendowane działania priorytetowe:

• aktualizacja instrukcji weryfikacji uprawnień w rejestracji, na SOR-ze, w izbie przyjęć, w POZ i AOS oraz w dziale rozliczeń,
• przygotowanie list kontrolnych podstaw uprawnienia dla pacjentów z PESEL UKR wraz z wykazem wymaganych dokumentów,
• przeszkolenie personelu rejestracji i przyjęć z nowych zasad,
• wdrożenie procedury archiwizowania kopii dokumentów potwierdzających uprawnienie.