Asystent osobisty osoby z niepełnosprawnością – ustawa, która zapewni systemowe wsparcie

Przez lata usługi asystencji osobistej były dostępne jedynie w ramach programów konkursowych finansowanych z Funduszu Solidarnościowego. Brak regulacji ustawowych sprawiał, że wszystko zależało od miejsca zamieszkania i decyzji lokalnych władz. W efekcie tysiące osób z niepełnosprawnościami w wielu regionach kraju pozostawało bez realnej pomocy.

 Projektowana ustawa ma to zmienić – wypełnia lukę systemową, odpowiada na zobowiązania wynikające z Konwencji ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, ratyfikowanej przez Polskę w 2012 roku, i wpisuje się w Strategię na rzecz Osób z Niepełnosprawnościami 2021–2030, której celem jest deinstytucjonalizacja wsparcia.

Nowy projekt ustawy o asystencji osobistej zakłada, że wsparcie otrzymają osoby z niepełnosprawnościami w wieku od 18 do 65 lat, które w systemie oceny potrzeb zdobędą co najmniej 80 punktów. Pomoc obejmie także młodzież od 13. roku życia z orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności lub ze wskazaniami szczególnej opieki. Co istotne, osoby, które nabędą prawo do asystencji przed 65. rokiem życia, zachowają je do końca okresu obowiązywania decyzji. Uprawnieniami zostaną objęci obywatele Polski oraz wybrane grupy cudzoziemców legalnie przebywających w kraju.

Asystencja osobista ma być przyznawana w wymiarze miesięcznym – od 30 do 240 godzin dla osób dorosłych oraz od 30 do 80 godzin dla młodzieży. Wnioski o wsparcie będzie można składać elektronicznie, a w wyjątkowych sytuacjach również przy pomocy powiatu lub jednostek samorządu terytorialnego.

Ostateczną decyzję w sprawie liczby godzin podejmie specjalny zespół, w którego skład wejdą co najmniej dwie osoby, w tym przedstawiciel z niepełnosprawnością zbliżoną do rodzaju niepełnosprawności wnioskodawcy. Każda decyzja będzie obowiązywać maksymalnie przez cztery lata, z możliwością odwołania lub ponownej oceny, jeśli sytuacja życiowa lub zdrowotna osoby uprawnionej ulegnie zmianie.

Nowe przepisy dają osobom z niepełnosprawnościami realny wpływ na wybór swojego asystenta – będą mogły same wskazać kandydata lub skorzystać z propozycji przygotowanej przez realizatora usług. To rozwiązanie wzmacnia proces rehabilitacji zawodowej i społecznej, zapewniając większą elastyczność i poczucie sprawczości. Asystentem osobistym będzie mogła zostać osoba mająca odpowiednie kwalifikacje albo co najmniej sześciomiesięczne doświadczenie w udzielaniu bezpośredniego wsparcia.

Ustawa wyklucza możliwość pełnienia tej funkcji przez członków najbliższej rodziny, aby zagwarantować, że systemowe wsparcie nie zostanie sprowadzone do nieformalnej opieki domowej. Jednocześnie określono jasne zasady pracy – maksymalnie 276 godzin miesięcznie oraz stawkę nie wyższą niż 65 zł za godzinę, która będzie podlegała corocznej waloryzacji.

Realizatorami usług będą powiaty oraz organizacje pozarządowe wpisane do specjalnego rejestru, które będą współpracować z jednostkami samorządu terytorialnego. Do ich obowiązków należeć będzie m.in. zapewnienie wsparcia w zakresie rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. zatrudnianie asystentów, prowadzenie szkoleń, organizowanie superwizji i monitorowanie jakości usług.

Każdy realizator będzie musiał także zatrudnić koordynatora ds. asystencji osobistej. Nad całym systemem czuwać będzie Pełnomocnik Rządu ds. Osób Niepełnosprawnych, natomiast Zakład Ubezpieczeń Społecznych zajmie się rozliczaniem i przekazywaniem środków.

Asystencja osobista będzie finansowana z budżetu państwa. Ustawa przewiduje także dodatkowe środki na obsługę administracyjną dla realizatorów oraz użytkowników samodzielnie zatrudniających asystentów.

Wejście w życie regulacji zaplanowano na 1 lipca 2026 r., przy czym część przepisów dotyczących organizacji systemu ma obowiązywać już wcześniej. Wnioski o przyznanie asystencji będzie można składać od 5 maja 2026 r., a od 2027 roku wsparciem zostaną objęte również osoby niepełnoletnie.

Projekt ustawy o asystencji osobistej stanowi istotny krok w kierunku deinstytucjonalizacji wsparcia i wzmocnienia prawa do niezależnego życia osób z niepełnosprawnościami, co jest zgodne z polityką społeczną. To także odpowiedź na postulaty środowisk obywatelskich i rekomendacje międzynarodowe dotyczące opieki lub pomocy innej osoby.

Wprowadzenie systemowych rozwiązań ma szansę poprawić jakość życia setek tysięcy osób, wzmocnić ich aktywność społeczną i zawodową oraz odciążyć rodziny, które dotąd często samodzielnie dźwigały ciężar opieki

Choć projekt ustawy spotkał się z dużym poparciem środowisk osób z niepełnosprawnościami, towarzyszą mu także wątpliwości dotyczące jego wpływu na politykę społeczną. Kluczowym wyzwaniem będzie zapewnienie odpowiedniego finansowania – dotychczasowe doświadczenia pokazują, że zapotrzebowanie na usługi asystenckie wielokrotnie przewyższa dostępny budżet, co wymaga działań ze strony ministerstwa pracy i polityki społecznej. 

Pojawiają się również pytania o dostępność odpowiedniej liczby wykwalifikowanych asystentów oraz o skuteczność systemu nadzoru i ewaluacji. Kontrowersje może budzić ograniczenie wiekowe do 65. roku życia, mimo zapowiedzi kontynuacji wsparcia w innych programach, co jest istotne w kontekście polityki społecznej. W toku dalszych prac legislacyjnych istotne będzie także zapewnienie, by nowe regulacje faktycznie zwiększyły dostęp do asystencji na terenie całego kraju, a nie pogłębiały różnic regionalnych, co wymaga współpracy jednostek samorządu terytorialnego.

Projektem ustawy o asystencji osobistej osób z niepełnosprawnościami 4 września 2025 r. będzie się zajmował Stały Komitet Rady Ministrów.