Od marca 2026 r. zmieniają się zasady dostępu obywateli Ukrainy do świadczeń zdrowotnych

Ustawa z 23 stycznia 2026 r. o wygaszeniu rozwiązań wynikających z ustawy o pomocy obywatelom Ukrainy, która weszła w życie 5 marca 2026 r., uchyliła dotychczasowe uprawnienia zdrowotne wynikające ze specustawy. W ich miejsce wprowadzono węższy katalog uprawnień, osadzony w przepisach ustawy o udzielaniu cudzoziemcom ochrony na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Pisaliśmy o tym w omówieniu zmian prawnych w lutym 2026 r. 

Z perspektywy podmiotu leczniczego nie mamy do czynienia z prostym powrotem do stanu sprzed 24 lutego 2022 r. Zmiana polega na zastąpieniu mechanizmu powszechnego – obejmującego wszystkich beneficjentów ochrony czasowej z numerem PESEL ze statusem UKR – mechanizmem selektywnym, w którym rozszerzone uprawnienia przysługują wyłącznie ściśle określonym kategoriom osób.

Po 5 marca 2026 r. prawo do świadczeń opieki zdrowotnej na zasadach zbliżonych do osób ubezpieczonych przysługuje beneficjentom ochrony czasowej legitymującym się numerem PESEL ze statusem UKR wyłącznie w przypadku, gdy należą do jednej z czterech kategorii:

• ofiary tortur lub gwałtu,

• osoby, które nie ukończyły 18. roku życia,

• kobiety w okresie ciąży, porodu lub połogu,

• osoby zamieszkujące w ośrodku zbiorowego zakwaterowania — potwierdzone stosownym zaświadczeniem.

Zakres świadczeń przysługujących tym osobom jest szeroki, ale — co istotne praktycznie — nie obejmuje wszystkich rodzajów leczenia.

Osobna podstawa uprawnienia obejmuje cudzoziemców, w tym obywateli Ukrainy, którzy doznali obrażeń wskutek działań wojennych i zostali przetransportowani do Polski w celu udzielenia pomocy medycznej. Tym osobom przysługuje taki sam zakres świadczeń jak czterem grupom wymienionym wyżej, a ponadto — o ile nie posiadają innego tytułu do świadczeń i nie ma zastosowania umowa międzynarodowa — możliwe jest udzielenie świadczeń z zakresu endoprotezoplastyki.

Niezależnie od przynależności do powyższych grup, wszyscy beneficjenci ochrony czasowej z numerem PESEL UKR zachowują prawo do świadczeń udzielanych niezwłocznie w niezbędnym zakresie w każdym przypadku nagłego zagrożenia zdrowia lub życia.

Osoby objęte hospitalizacją przed 5 marca 2026 r. mogą kontynuować leczenie szpitalne na dotychczasowych zasadach do jego zakończenia, nie dłużej jednak niż do 4 marca 2027 r. — pod warunkiem że nie dysponują innym tytułem do świadczeń.

Uprawnienia przysługujące czterem ww. grupom oraz osobom poszkodowanym w działaniach wojennych nie mają charakteru pełnego. Wyłączone spod ich zakresu są w szczególności:

• leczenie uzdrowiskowe i rehabilitacja uzdrowiskowa,

• leczenie niepłodności,

• zabiegi endoprotezoplastyki (z wyjątkiem grupy z pkt 2.2),

• zabiegi usunięcia zaćmy,

• produkty lecznicze wydawane w ramach programów polityki zdrowotnej ministra zdrowia.

NFZ doprecyzował ponadto, że osoby z tych grup nie stanowią populacji uprawnionej do profilaktycznych programów zdrowotnych kierowanych do osób zdrowych lub bezobjawowych – takich jak programy przesiewowe raka piersi, raka szyjki macicy czy raka jelita grubego.

Ważne: Fundusz wskazał jednocześnie, że jeżeli istnieją wskazania kliniczne, odpowiadające badania diagnostyczne mogą być wykonane poza programami przesiewowymi – w ramach świadczeń ambulatoryjnej opieki specjalistycznej (AOS). To istotne rozróżnienie z punktu widzenia kwalifikacji i rejestracji pacjenta.

Pełny dostęp do wszystkich świadczeń finansowanych ze środków publicznych jest nadal możliwy – wymaga jednak posiadania tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego. NFZ wskazuje, że beneficjent ochrony czasowej z numerem PESEL UKR może uzyskać taki tytuł w szczególności poprzez:

• zawarcie umowy o pracę lub umowy zlecenia,

• uzyskanie statusu osoby bezrobotnej zarejestrowanej w urzędzie pracy,

• podjęcie legalnej działalności gospodarczej,

• przystąpienie do dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego — przy spełnieniu ustawowych warunków, w tym zamieszkiwania na terytorium Polski.

Od 5 marca 2026 r. nie jest dopuszczalne opieranie przyjęcia ani rozliczenia świadczenia na ogólnym założeniu, że każdy pacjent posługujący się numerem PESEL ze statusem UKR korzysta z takich samych uprawnień jak przed tą datą. Przy każdym przyjęciu należy ustalić, do której z poniższych kategorii należy pacjent:

• pacjent posiada tytuł do obowiązkowego lub dobrowolnego ubezpieczenia zdrowotnego — pełny dostęp do świadczeń,

• pacjent mieści się w jednej z ustawowych grup uprzywilejowanych (pkt 2.1–2.2) — dostęp w zakresie określonym ustawą, z wyłączeniami wskazanymi w pkt 3,

• brak któregokolwiek z powyższych tytułów — możliwe wyłącznie świadczenie w stanie nagłego zagrożenia zdrowotnego.

Jeżeli pacjent powołuje się na szczególne uprawnienie z jednej z czterech grup, konieczne jest uzyskanie i zachowanie dokumentu potwierdzającego tę podstawę:

• ofiary tortur lub gwałtu — zaświadczenie wydane przez Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców,

• mieszkańcy ośrodków zbiorowego zakwaterowania — zaświadczenie o zamieszkiwaniu w takim ośrodku,

• kobiety w ciąży, podczas porodu lub w połogu — dokumentacja medyczna lub inne zaświadczenie potwierdzające ten stan,

• małoletni — dokument tożsamości lub inny dokument potwierdzający wiek.

Podmiot leczniczy powinien sporządzić kopię lub odpis dokumentu potwierdzającego prawo do świadczeń i włączyć go do dokumentacji.

W systemie eZWM uprawnień omawianych grup nie można potwierdzać oświadczeniem o prawie do świadczeń — weryfikacja powinna następować w systemie eWUŚ albo na podstawie dokumentów przedstawionych przez pacjenta. Weryfikacja powinna następować za pośrednictwem systemu eWUŚ albo na podstawie dokumentów przedstawionych przez pacjenta. Szczegółowe zasady sprawozdawczo-rozliczeniowe zostały uregulowane w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z 2 marca 2026 r. zmieniającym ogólne warunki umów (Dz.U. 2026 poz. 257) oraz w rozporządzeniu z 3 marca 2026 r. dotyczącym zakresu informacji i sprawozdawczości (Dz.U. 2026 poz. 270).

Opisana zmiana nie jest wyłącznie kwestią dostępu pacjentów z Ukrainy do ochrony zdrowia. Dla podmiotu leczniczego oznacza ona realne ryzyko błędnej kwalifikacji pacjenta, nieprawidłowego sprawozdania świadczenia i problemów rozliczeniowych z NFZ — jeżeli procedury przyjęć nadal funkcjonują na zasadach obowiązujących przed 5 marca 2026 r.

Rekomendowane działania priorytetowe:

• aktualizacja instrukcji weryfikacji uprawnień w rejestracji, na SOR-ze, w izbie przyjęć, w POZ i AOS oraz w dziale rozliczeń,

• przygotowanie list kontrolnych podstaw uprawnienia dla pacjentów z PESEL UKR wraz z wykazem wymaganych dokumentów,

• przeszkolenie personelu rejestracji i przyjęć z nowych zasad,

• wdrożenie procedury archiwizowania kopii dokumentów potwierdzających uprawnienie.