Ustawa o zawodzie psychologa wywołuje burzę. Spór o samorząd i psychoterapię

Prace nad ustawą o zawodzie psychologa i samorządzie zawodowym trwają od lat, a dziś nabierają realnych kształtów. Dokument ma uporządkować sytuację w środowisku i zwiększyć bezpieczeństwo pacjentów, jednak w debacie narasta wrażenie, że zamiast upraszczać, dokłada kontrowersji i chwilami pogłębia chaos. Ostatnie posiedzenie podkomisji pokazało napięcia nie tylko między stroną rządową a opozycją, lecz także w samym środowisku psychologów i psychoterapeutów.

Aktualizacja: Prezydent podpisał ustawę o zawodzie psychologa – co to oznacza dla podmiotów leczniczych

Na posiedzeniu Podkomisji nadzwyczajnej do rozpatrzenia rządowego projektu ustawy o zawodzie psychologa oraz samorządzie zawodowym psychologów ujawniły się głębokie spory. Dyskusja dotyczyła m.in. obowiązkowej opieki nad młodymi psychologami, roli samorządu oraz – szczególnie drażliwej – możliwości wykonywania psychoterapii przez osoby po studiach psychologicznych, ale bez dodatkowego szkolenia.

Jednym z najbardziej kontrowersyjnych punktów jest artykuł 17 przewidujący obowiązek objęcia początkujących psychologów opieką doświadczonych członków samorządu. W założeniu ma to wspierać rozwój zawodowy. W praktyce – jak wskazywała jedna z posłanek – przepis wydaje się sprzeczny sam w sobie: z jednej strony uznaje samodzielność zawodu, z drugiej wprowadza opiekuna, którego negatywna opinia mogłaby skutkować wykluczeniem z zawodu. „Albo psycholog jest samodzielny od początku, albo nie” – podnoszono w trakcie obrad.

Przedstawiciele strony społecznej, w tym Komitet Psychologii PAN, bronili rozwiązania jako mechanizmu wsparcia, a nie kontroli. Jak argumentował dr Wojciech Dragan, nie należy zakładać wrogiej postawy opiekunów wobec młodych specjalistów. Problem, na który zwracają uwagę krytycy, leży jednak nie tylko w intencjach, lecz w brzmieniu przepisów: „opinia opiekuna” może realnie wpływać na dalsze losy zawodowe i stać się potencjalnym narzędziem nacisku wobec niezależnych praktyków.

Wątpliwości budzi finansowanie systemu opiekunów. Projekt przewiduje wynagrodzenie „nie wyższe niż 10 proc. przeciętnego wynagrodzenia”, lecz nie precyzuje, czy chodzi o stawkę miesięczną, jednorazową czy za cały okres współpracy. Organizacje psychologiczne ostrzegają, że bez realnych stawek trudno będzie pozyskać opiekunów. 

Jednocześnie – jak podkreślił przedstawiciel ministerstwa – każdy psycholog spełniający warunki będzie do tej roli zobowiązany, a odmowa bez ważnego powodu może skutkować odpowiedzialnością dyscyplinarną. To rodzi pytania o wydolność finansową samorządu, ryzyko dodatkowych napięć w środowisku oraz zjawiska „opiekunów fikcyjnych”, ograniczających się do formalnych podpisów.

Jeszcze ostrzejsza dyskusja dotyczy artykułu 23, który rozszerza definicję świadczeń psychologicznych o psychoterapię. W praktyce – jak alarmowały liczne organizacje psychoterapeutyczne – mogłoby to otworzyć drogę do świadczenia psychoterapii przez absolwentów psychologii bez dodatkowego szkolenia i superwizji, zwłaszcza na rynku prywatnym. „Czy państwo rzeczywiście chcecie, aby każdy psycholog mógł oferować psychoterapię bez certyfikatu, bez nadzoru, bez przeszkolenia?” – pytała Anna Grzelka z Polskiego Towarzystwa Psychoterapii Psychoanalitycznej, reprezentująca 38 organizacji. Podkreślano, że ogromna część procesów terapeutycznych toczy się poza systemem publicznym, co tym bardziej wymaga jasnych standardów.

Organizacje zarzucały resortowi brak rzeczywistego dialogu. Minister Agnieszka Dziemianowicz-Bąk odpierała te oskarżenia, przypominając udział przedstawicieli branży w oficjalnych konsultacjach i spotkaniu podsumowującym. 

Kluczowy spór pozostaje jednak bez zmian: włączenie psychoterapii do świadczeń psychologicznych i poddanie jej nadzorowi samorządu psychologów, w którym większość członków nie ma przeszkolenia psychoterapeutycznego, budzi obawy o standardy, kompetencje i bezpieczeństwo pacjentów.

Po wielogodzinnej debacie nie zapadły rozstrzygnięcia. Artykuły 17 i 22 zostały zawieszone do ponownej analizy z uwzględnieniem propozycji parlamentarzystów i środowisk psychologicznych. Ministerstwo deklaruje otwartość na uwagi, ale podkreśla, że nie wycofa się z koncepcji samorządu psychologów i nadzoru nad nowymi członkami zawodu. 

Z kolei organizacje psychoterapeutyczne zapowiadają dalsze działania na rzecz doprecyzowania przepisów i ograniczenia możliwości wykonywania psychoterapii wyłącznie do osób odpowiednio przeszkolonych.

Stawką jest nie tylko techniczny kształt przepisów, ale przede wszystkim wizja całej profesji na najbliższe dekady. Zwolennicy szerokiego nadzoru wskazują, że bez jasnych ram i kontroli jakość usług może znacząco się obniżyć, co wprost przełoży się na bezpieczeństwo pacjentów. Krytycy obawiają się jednak, że zbyt sztywne regulacje doprowadzą do ograniczenia autonomii psychologów, a w konsekwencji do zubożenia rynku i odpływu specjalistów.

Równie poważne pozostaje pytanie o przyszłość psychoterapii – czy ma być traktowana jako naturalne przedłużenie kompetencji psychologa, czy też jako niezależna dziedzina wymagająca odrębnych kwalifikacji, certyfikacji i wieloletniego szkolenia. To rozstrzygnięcie zdecyduje nie tylko o standardach kształcenia, lecz także o dostępności terapii dla pacjentów i przejrzystości rynku prywatnych usług.

Ostateczny kształt ustawy przesądzi więc, czy zawód psychologa w Polsce będzie kojarzony z autonomią i profesjonalizmem wspieranym przez samorząd, czy raczej z rosnącą kontrolą i konfliktami kompetencyjnymi. Dla pacjentów oznacza to wybór między większą dostępnością a gwarancją jakości. Dla samych psychologów i psychoterapeutów – decyzję o tym, kto i na jakich zasadach będzie miał prawo pomagać drugiemu człowiekowi.