Agresywny pacjent w placówce medycznej – jak reagować i jaka ochrona prawna przysługuje personelowi

Lekarze oraz inni pracownicy ochrony zdrowia w swojej pracy bezpośrednio stykają się z pacjentami, a także ich rodzinami. Niejednokrotnie zmuszeni są informować o złych rokowaniach czy śmierci osoby najbliższej. Często podejmują interwencje w stosunku do osób agresywnych oraz pozostających pod wpływem alkoholu lub środków odurzających.

Personel medyczny jest szczególnie narażony na agresywne zachowania pacjentów i ich rodzin. Takim zachowaniem może być przemoc słowna czy nawet fizyczna.

Od 2 stycznia 2026 r. obowiązują nowe przepisy wzmacniające ochronę osób niosących pomoc. Zmiany wynikają z ustawy z 7 listopada 2025 r. o zmianie Kodeksu karnego, Kodeksu wykroczeń oraz Kodeksu postępowania w sprawach o wykroczenia. Nowe regulacje przewidują surowszą odpowiedzialność m.in. za atak na ratownika medycznego, funkcjonariusza publicznego oraz osobę ratującą innych. W praktyce oznacza to, że placówki medyczne powinny jeszcze większą wagę przykładać do procedur reagowania na agresję, dokumentowania incydentów i wspierania personelu po zdarzeniu.

Przepisy ustaw regulujących sposób wykonywania poszczególnych zawodów medycznych określają, na jakich warunkach personel korzysta z ochrony prawnej właściwej dla funkcjonariuszy publicznych. Nie oznacza to, że każda osoba zatrudniona w placówce medycznej korzysta z takiej ochrony w każdej sytuacji. Kluczowe znaczenie ma zarówno grupa zawodowa, jak i związek zdarzenia z udzielaniem świadczeń zdrowotnych, wykonywaniem czynności medycznych albo niesieniem pomocy.

Zgodnie z art. 44 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty ochrona taka przysługuje lekarzowi oraz lekarzowi dentyście, który wykonuje czynności w ramach świadczeń pomocy doraźnej lub w przypadku, o którym mowa w art. 30 tej ustawy. Ochrona obejmuje również lekarza wykonującego zawód w podmiocie wykonującym działalność leczniczą, który zawarł umowę o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych — w związku z udzielaniem świadczeń zdrowotnych w tym podmiocie.

Przez odesłanie do art. 30 ustawy ochroną objęto również lekarzy, którzy pomagają w ramach powszechnego lekarskiego obowiązku udzielenia pomocy medycznej, gdy zwłoka w jej udzieleniu mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała, ciężkiego rozstroju zdrowia albo inny przypadek niecierpiący zwłoki.

Z ochrony prawnej przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych korzystają również pielęgniarki i położne na podstawie art. 11 ust. 2 ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej. Przepis ten określa, że ochrona przysługuje podczas i w związku z wykonywaniem czynności polegających na udzielaniu świadczeń zdrowotnych wymienionych w ustawie.

W przypadku ratowników medycznych podstawowe znaczenie ma art. 37 ustawy o zawodzie ratownika medycznego oraz samorządzie ratowników medycznych. Ratownik medyczny korzysta z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych podczas wykonywania wskazanych w ustawie czynności zawodowych oraz w związku z ich wykonywaniem. Dodatkowo art. 5 ust. 1 ustawy o Państwowym Ratownictwie Medycznym przyznaje taką ochronę osobom udzielającym pierwszej pomocy, kwalifikowanej pierwszej pomocy oraz podejmującym medyczne czynności ratunkowe.

Zastosowanie wzmożonej ochrony prawnej w stosunku do ratowników medycznych jest szczególnie istotne. Są oni bowiem silnie narażeni na agresję słowną i fizyczną ze strony pacjentów, osób bliskich pacjentom oraz osób trzecich.

Ustawy zawodowe, określając warunki skorzystania ze wzmożonej ochrony prawnej, posługują się różnymi sformułowaniami. Z tych przepisów wynika, że osobom wykonującym wskazane zawody medyczne „przysługuje ochrona”, czy „korzystają z ochrony” należnej funkcjonariuszom publicznym.

Niemniej z przepisów prawa karnego, do których stosowania odsyłają wskazane przepisy można wywieść, że – aby skorzystać ze wzmożonej ochrony prawnej – konieczne jest dopuszczenie się przez sprawcę przestępstwa podczas i w związku z wykonywaniem przez osobę czynności określonych w ustawie.

Przesłanki te ujęto w formie koniunkcji, co oznacza, że aby doszło do przestępstwa wobec lekarza, muszą być zrealizowane dwa warunki jednocześnie. Stosunkowo łatwe jest wskazanie, kiedy do popełnienia przestępstwa dochodzi podczas udzielania pomocy medycznej. Przesłanka ta wskazuje na konieczność zaistnienia związku czasowego między danym zachowaniem, a wykonywaniem interwencji medycznej.

W przypadku, w którym pacjent znieważy lekarza w czasie informowania o diagnozie, lekarz skorzysta z ochrony prawnej, jak funkcjonariusz publiczny. Jeśli natomiast pacjent przy okazji spoliczkuje lekarza po roku od wykonania operacji, nie będzie można mówić o istnieniu związku czasowego między operacją a zachowaniem przestępnym.

Ponadto, aby skorzystać ze wzmożonej ochrony prawnej do przestępstwa, musi dojść w związku z wykonywaniem świadczeń medycznych. Na przykład ratownik medyczny skorzysta z ochrony prawnej właściwej dla funkcjonariuszy publicznych, jeśli w trakcie transportowania pacjenta do karetki uderzy go jeden z członków jego rodziny. Natomiast jeżeli skierowany będzie na interwencję do swojego sąsiada, który nie darzy go wielką sympatią, a przy okazji sąsiad go uderzy, żeby wyjaśnić dawne sąsiedzkie animozje, zachowanie takie nie będzie miało związku z czynnościami ratunkowymi.

Ustawodawca, przewidując wzmożoną ochronę prawną funkcjonariuszy publicznych, uwzględnił szczególną rolę takich osób w kształtowaniu porządku publicznego. W przypadku osób wykonujących zawody medyczne ochrona przed szkodliwymi działaniami ze strony pacjentów ma również znaczenie dla bezpieczeństwa innych pacjentów oraz prawidłowego udzielania świadczeń zdrowotnych.

Agresja wobec personelu medycznego może przybrać różne formy – od obraźliwych słów, przez pomówienia, aż po naruszenie nietykalności cielesnej lub czynną napaść. Nie każde zachowanie pacjenta będzie kwalifikowane tak samo. Prawo karne odróżnia bowiem kilka typów czynów, które w języku potocznym bywają ze sobą utożsamiane.

Znieważenia dopuszcza się osoba, która obraża inną osobę słowami powszechnie uznawanymi za obelżywe albo wykonuje wobec niej obraźliwy gest. W praktyce może to dotyczyć sytuacji, w której pacjent kieruje wobec lekarza, pielęgniarki, położnej, ratownika medycznego lub innego pracownika medycznego wyzwiska, poniżające określenia albo zachowania naruszające jego godność.

W przypadku osób wykonujących zawody medyczne szczególne znaczenie ma to, czy do znieważenia doszło podczas i w związku z udzielaniem świadczeń zdrowotnych. Jeżeli taki związek istnieje, personel medyczny może korzystać ze wzmożonej ochrony prawnej właściwej dla funkcjonariuszy publicznych.

Zniesławienie różni się od znieważenia, choć w języku potocznym oba pojęcia bywają używane zamiennie. Polega ono na pomówieniu innej osoby o takie postępowanie lub właściwości, które mogą ją poniżyć w opinii publicznej albo narazić na utratę zaufania potrzebnego do wykonywania danego zawodu.

Przykładem może być zarzucenie lekarzowi, pielęgniarce, położnej lub ratownikowi medycznemu braku kwalifikacji, nierzetelności albo działania sprzecznego z zasadami wykonywania zawodu, jeżeli taki zarzut jest bezpodstawny i może zaszkodzić tej osobie zawodowo. Surowsza odpowiedzialność karna właściwa dla funkcjonariuszy publicznych dotyczy jednak znieważenia. Zagrożenie karne za zniesławienie nie zależy od tego, czy pokrzywdzony ma status funkcjonariusza publicznego albo korzysta z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych.

Kolejnym czynem, który może wystąpić w relacji pacjent–personel medyczny, jest naruszenie nietykalności cielesnej. Chodzi o zachowanie, które nie powoduje wyraźnego uszczerbku na zdrowiu, ale stanowi niedozwoloną ingerencję w sferę cielesną drugiej osoby.

Może to być na przykład popchnięcie, lekkie uderzenie, szarpnięcie, oplucie albo spoliczkowanie. W zależności od okoliczności takie zachowanie może być kwalifikowane jako naruszenie nietykalności cielesnej, a niekiedy również jako znieważenie. Jeżeli pokrzywdzonym jest osoba wykonująca zawód medyczny, a czyn ma związek z udzielaniem świadczeń zdrowotnych, sprawca może ponosić surowszą odpowiedzialność.

Najpoważniejszą formą agresji wobec osoby korzystającej z ochrony prawnej właściwej dla funkcjonariusza publicznego jest czynna napaść. Obejmuje ona zachowania o większym stopniu intensywności niż samo naruszenie nietykalności cielesnej i wiąże się z bezpośrednim zamachem na osobę chronioną prawem.

W praktyce może chodzić o fizyczny atak na lekarza, pielęgniarkę, położną, ratownika medycznego lub inną osobę udzielającą pomocy, jeżeli do zdarzenia dochodzi podczas wykonywania przez nią czynności zawodowych albo w związku z tymi czynnościami. W takich sytuacjach znaczenie ma nie tylko ochrona konkretnego pracownika, ale również zabezpieczenie ciągłości udzielania świadczeń oraz bezpieczeństwa innych pacjentów i personelu placówki.

Jakie konsekwencje ma ochrona personelu medycznego jak funkcjonariusza publicznego

Objęcie wzmożoną ochroną prawną ma istotne konsekwencje na gruncie prawa i procesu karnego. Przestępstwa te zagrożone są surowszą odpowiedzialności karną.

Na przykład za znieważenie funkcjonariusza publicznego grozi kara pozbawienia wolności do roku, a w normalnym przypadku tylko kara grzywny lub ograniczenia wolności.

Ponadto wszystkie przestępstwa przeciwko funkcjonariuszom ścigane są z oskarżenia publicznego, a nie z oskarżenia prywatnego.

Oznacza to, że jeśli lekarz zawiadomi organy ścigania o przestępstwie, to prokuratura i policja powinny same poprowadzić postępowanie i wnieść akt oskarżenia do sądu. 

• ustawa z 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty,
• ustawa z 15 lipca 2011 r. o zawodach pielęgniarki i położnej,
• ustawa z 8 września 2006 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym.